Hər bir xalqın əsrlər boyu formalaşdırdığı milli-mənəvi dəyərlər onun mənəvi varlığının əsasını təşkil edir. Dilimiz, adət-ənənələrimiz, ailəyə münasibətimiz, böyüyə hörmətimiz, kiçiyə qayğımız, qonaqpərvərliyimiz, mərhəmətimiz, ədalət duyğumuz və Vətənə bağlılığımız bizi bir xalq kimi yaşadan mənəvi dayaqlardır. Bu dəyərlərin qorunması yalnız dövlətin və ya ayrı-ayrı ictimai qurumların vəzifəsi deyil. Onların ilk ünvanı və ən etibarlı qoruyucusu ailədir.

Ailə uşağın həyata açılan ilk qapısıdır. Uşaq dünyanı əvvəlcə kitabdan, məktəbdən və ya cəmiyyətdən deyil, ailəsindən tanıyır. Ana və atanın bir-birinə münasibəti, böyüklərlə davranışı, danışıq tərzi, ailə üzvlərinə göstərdiyi diqqət və hətta gündəlik həyatda verdiyi kiçik qərarlar uşağın dünyagörüşünün formalaşmasına təsir göstərir. Buna görə də ailədə yaşanan hər davranış, əslində, uşağa verilən bir dərsdir.

Milli-mənəvi dəyərlərin uşağa aşılanması uzun və mürəkkəb proses kimi görünə bilər. Əslində isə bu, çox vaxt sadə gündəlik davranışlardan başlayır. Uşağın nənə-babasının əlindən öpməsi, yaşlı insanın sözünü kəsməməsi, ehtiyacı olan insana kömək etməsi, süfrə mədəniyyətinə riayət etməsi, özündən kiçiyə qayğı göstərməsi, verilən sözə əməl etməsi və səhv etdikdə üzr istəməyi bacarması böyük dəyərlərin kiçik təzahürləridir.

Bu baxımdan ana dilinin ailədə qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, xalqın yaddaşı, düşüncə tərzi və mənəvi irsidir. Uşaq öz dilinin gözəlliyini ilk dəfə ailədə eşidir. Valideynin uşağı ilə səliqəli, zəngin və düzgün Azərbaycan dilində danışması, ona xalqımızın layla və bayatılarını, nağıllarını, atalar sözlərini öyrətməsi milli kimliyin formalaşmasına mühüm töhfə verir.

Adət-ənənələr də ailənin mənəvi yaddaşında yaşadılır. Bayramların, ailə mərasimlərinin, xalqımıza məxsus gözəl ənənələrin uşaqlara izah edilməsi onları keçmişlə bu gün arasında bağlayır. Ənənəni qorumaq keçmişdə yaşamaq demək deyil. Əksinə, milli dəyərləri müasir həyatın tələbləri ilə uzlaşdıraraq gələcəyə daşımaq deməkdir. Əsas məsələ ənənənin zahiri formasını deyil, onun arxasında dayanan mənəvi məzmunu uşağa anlatmaqdır.

Məsələn, Novruz bayramında tonqal qalamaq, süfrə açmaq, papaq atmaq kimi adətlərin hər biri uşağın yaddaşında maraqlı bir hadisə kimi qala bilər. Lakin həmin ənənələrin sülh, birlik, təmizlik, xeyirxahlıq, yenilənmə və paylaşmaq kimi mənalarını uşağa izah etdikdə biz sadəcə adəti nümayiş etdirmir, onun mənəvi mahiyyətini də gələcək nəslə ötürürük.

Ailənin uşağın tərbiyəsində ən böyük üstünlüyü onun davamlı təsir gücündədir. Məktəbdə verilən bilik müəyyən dərs saatları ilə məhdudlaşa bilər, ailənin verdiyi tərbiyə isə uşağın həyatının hər anında davam edir. Ona görə valideynin söylədiyi sözlə davranışı arasında uyğunluq xüsusilə vacibdir. Uşağa dürüstlükdən danışıb onun yanında yalan danışmaq, hörmətdən bəhs edib böyüklərlə kobud davranmaq və ya mərhəmət öyrədib başqasının dərdinə laqeyd qalmaq tərbiyənin təsirini zəiflədir.

Bu gün uşaqların informasiya imkanları əvvəlki dövrlərlə müqayisə olunmayacaq qədər genişdir. İnternet, sosial şəbəkələr, müxtəlif rəqəmsal platformalar onların dünyagörüşünə böyük təsir göstərir. Bu imkanların faydalı tərəfləri çoxdur, lakin hər informasiya uşağın mənəvi inkişafına xidmət etmir. Buna görə valideynin vəzifəsi uşağı müasir dünyadan təcrid etmək deyil, ona həmin dünyada düzgün seçim etməyi öyrətməkdir.

Uşağın milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığı onun müasirliyinə mane olmamalıdır. Əksinə, öz kökünü, dilini və mədəniyyətini tanıyan, milli kimliyinə hörmət edən gənc dünyaya daha inamla açılır. Başqa xalqların mədəniyyətinə hörmət etmək üçün ilk növbədə öz mədəniyyətini tanımaq və qiymətləndirmək lazımdır. Özünü tanıyan insan başqasına da hörmət etməyi daha yaxşı bacarır.

Ailədə böyüyə hörmət və kiçiyə qayğı ənənəsinin qorunması da mühüm məsələdir. Lakin hörmət qorxu ilə, itaət isə məcburiyyətlə qarışdırılmamalıdır. Uşağın fikrinə qulaq asmaq, onun suallarına səbrlə cavab vermək, səhv etdikdə onu alçaltmamaq və şəxsiyyətinə hörmətlə yanaşmaq da milli tərbiyənin mühüm göstəricilərindəndir. Sağlam ailədə uşaq həm qaydanı, həm də məsuliyyəti, həm də öz dəyərini öyrənir.

Milli-mənəvi dəyərlər yalnız keçmişdən bizə miras qalan anlayışlar deyil. Onlar bu gün də həyatımızda özünü göstərən davranış və münasibətlər sistemidir. Şəhid ailəsinə ehtiram, yaşlı insanlara qayğı, ehtiyacı olana yardım, qonşuluq münasibətlərində diqqət və səmimiyyət, təbiətə hörmət, zəhmətə dəyər vermək, Vətənin uğurlarına sevinmək də mənəvi dəyərlərimizin tərkib hissəsidir. Uşağın bunları görməsi və yaşaması bəzən uzun-uzadı nəsihətlərdən daha təsirli olur.

Bu dəyərlərin qorunmasında ailə ilə yanaşı, məktəbin, cəmiyyətin və aidiyyəti qurumların da üzərinə böyük məsuliyyət düşür. Uşağın inkişafı bir qurumun fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır. Ailə, məktəb və cəmiyyət bir-birini tamamladıqda daha sağlam nəticə əldə etmək mümkündür. Uşaq və Ailələrə Dəstək Mərkəzlərinin fəaliyyətində də ailələrin maarifləndirilməsi, uşaqların hüquqlarının və maraqlarının qorunması, sağlam ailə münasibətlərinin təşviqi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Hesab edirəm ki, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması ilə bağlı ən mühüm məsələ onları uşağa sadəcə öyrətmək yox, yaşatmaqdır. Uşağa “yaxşı insan ol” deməkdən daha təsirli olan, onun qarşısında yaxşı insan olmaqdır. Uşaq ailəsində ədaləti, mərhəməti, sədaqəti, zəhməti və hörməti gördükdə bunları həyatının təbii normasına çevirir. Çünki uşaqlar çox vaxt eşitdiklərindən daha çox gördüklərini mənimsəyirlər.

Biz gələcək nəsildən milli dəyərlərə bağlılıq gözləyiriksə, bu bağlılığın təməlini bu gündən qoymalıyıq. Uşağa Vətəni sevməyi öyrətmək onun qarşısında Vətən haqqında çoxlu sözlər söyləməkdən başlamır. Bu sevgi doğma dilə, doğma torpağa, ailəyə, insanlara, tarixə və milli yaddaşa münasibətdən başlayır. Vətən sevgisi böyük sözlərdən əvvəl kiçik məsuliyyətlərdə özünü göstərir.

Unutmamalıyıq ki, hər bir ailə kiçik bir məktəb, hər bir valideyn isə övladının ilk müəllimidir. Bu məktəbdə öyrədilən dərslər uşağın gələcək həyatına təsir edir. Ona görə ailələrimizdə milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına nə qədər diqqət yetirsək, gələcəyimizin mənəvi əsaslarını da bir o qədər möhkəm qurmuş olarıq.

Milli-mənəvi dəyərləri qorumaq yalnız keçmişə sahib çıxmaq deyil, gələcəyə məsuliyyətlə yanaşmaqdır. Bu gün övladımıza verdiyimiz hər doğru söz, göstərdiyimiz hər gözəl davranış, yaşatdığımız hər ənənə sabah cəmiyyətimizin mənəvi simasına çevriləcək. Mən inanıram ki, ailələrimizdə sevgi, hörmət, mərhəmət və milli düşüncə gücləndikcə, uşaqlarımız da daha sağlam, daha məsuliyyətli və daha vətənpərvər şəxsiyyətlər kimi formalaşacaqlar. Çünki milli dəyərlərin ən etibarlı ünvanı ailə, onların gələcəyə aparan ən möhkəm yolu isə uşaqlardır.

Ülviyyə Zeynalova,
İsmayıllı Uşaq və Ailələrə Dəstək Mərkəzinin direktoru