Örnəklər dərs olmur -

Narkomaniyaya qarşı aparılan gündəlik mübarizə, onun fəsadlarını açıqlamaqla bərabər, bu fəaliyyət sahəsində saxlanılan və cəzalandırılanlar barədə görülən tədbirlər cinayətə can atanları əsla azaltmır. Örnəklər niyə dərs olmur?

Narkomaniya bəşəriyyətin ən ağır sosial bəlası olaraq bu gün də cəmiyyətləri narahat edən əsas problemlərdən biridir. Bu bəla təkcə insan sağlamlığını deyil, ailələri, iqtisadiyyatı, milli təhlükəsizliyi və gələcək nəsillərin taleyini də ciddi təhdid edir. Azərbaycanda narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı ardıcıl və prinsipial mübarizə aparılır. Hüquq-mühafizə orqanlarının keçirdiyi uğurlu əməliyyatlar nəticəsində hər gün yeni cinayət faktları aşkarlanır, yüzlərlə kiloqram narkotik vasitə qanunsuz dövriyyədən çıxarılır, onlarla şəxs cinayət məsuliyyətinə cəlb olunur.

Kütləvi informasiya vasitələrini izləyən hər kəs demək olar ki, hər gün bu mövzuda xəbərlərlə qarşılaşır. Saxlanılan şəxslərin görüntüləri nümayiş etdirilir, məhkəmələrin çıxardığı ağır hökmlər ictimaiyyətə çatdırılır, narkomaniyanın fəsadları barədə mütəmadi maarifləndirici verilişlər hazırlanır. Məktəblərdə, universitetlərdə, əmək kollektivlərində profilaktik tədbirlər keçirilir.

Bütün bunlara baxmayaraq, narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsinə qoşulan insanların sayı hələ də narahatlıq doğurur. Bir cinayətkar həbs olunur, lakin az sonra onun yerini başqa biri tutur. Belə olduqda istər-istəməz sual yaranır: görəsən, başqalarının məhv olmuş taleyi niyə digərləri üçün ibrət dərsi olmur?

Bu sualın cavabı ilk növbədə insan psixologiyasında axtarılmalıdır. İnsanların bir qismi cinayətin sonunu deyil, əldə edəcəyi ani mənfəəti düşünür. Risk göz önündə olsa da, qazanc ehtirası düşüncəni üstələyir.

Son illərdə müşahidələr göstərir ki, narkotik alverinə qoşulanların heç də hamısı narkotik istifadəçisi deyil. Onların arasında qısa müddətdə, zəhmət çəkmədən varlanmaq istəyənlər az deyil. Halal zəhmətlə illərlə qazanılacaq məbləği bir neçə günə əldə etmək xülyası bəzi insanları cinayət yoluna sürükləyir. Onlar qazancın cazibəsini görür, lakin azadlığın itirilməsini, ailələrinin üzləşəcəyi faciəni və ömürlərinin ən məhsuldar illərinin həbsxanada keçəcəyini düşünmürlər.

Ən təhlükəli məqam isə odur ki, cinayətkar şəbəkələr məhz bu psixologiyanı çox yaxşı öyrəniblər. Onlar asan qazanc vədləri ilə maddi sıxıntı yaşayan, işsiz və ya zəif iradəli insanları öz torlarına salırlar. İlk baxışdan cəlbedici görünən yüksək gəlir sonradan insanı ağır cinayət məsuliyyəti qarşısında qoyur.

Problemin digər səbəbi “mən tutulmaram” düşüncəsidir. Bu, cinayətə meyilli insanların ən böyük yanılğılarından biridir. Onlar elə hesab edirlər ki, başqaları yaxalanır, amma özləri ehtiyatlı olduqları üçün məsuliyyətdən yayınacaqlar. Halbuki hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyəti göstərir ki, gec-tez qanun pozuntusu aşkar edilir və cəza qaçılmaz olur.

Bəzi hallarda isə narkotik alverinə cəlb olunan şəxslərin özləri narkotik asılılığından əziyyət çəkirlər. Asılılıq onları həm maddi, həm də mənəvi cəhətdən çıxılmaz vəziyyətə salır. Pul əldə etmək məqsədilə cinayət törədən belə insanlar əslində narkomaniyanın növbəti qurbanına çevrilirlər.

Müasir dövrdə sosial şəbəkələrin yaratdığı saxta uğur modeli də bu problemin dərinləşməsində müəyyən rol oynayır. Bahalı avtomobillər, dəbdəbəli həyat, lüks istirahət görüntüləri bəzi gənclərdə belə təsəvvür yaradır ki, uğura yalnız çoxlu pul hesabına çatmaq mümkündür. Halbuki həmin görüntülərin arxasında duran reallıq çox vaxt görünmür.

Təəssüf ki, bəziləri halal zəhmətlə illərlə çalışmaq əvəzinə, qısa yol axtarmağa başlayır. Elə bu məqamda cinayətkar qrupların vədləri onlar üçün cəlbedici görünür. Halbuki tarix də, həyat da göstərir ki, zəhmətsiz qazanılan sərvət çox vaxt insanın özünü məhv edən tələyə çevrilir.

Ailə amili də burada həlledici rol oynayır. Valideyn övladının davranışındakı ən kiçik dəyişiklikləri belə diqqətdən kənarda qoymamalıdır. Ailədə səmimi ünsiyyət, qarşılıqlı etibar və mənəvi nəzarət olan yerdə gəncin təhlükəli mühitə düşmə ehtimalı xeyli azalır.

Məktəb və ali təhsil müəssisələrinin də üzərinə mühüm vəzifə düşür. Gənclərə yalnız narkotiklərin hüquqi nəticələri deyil, insan sağlamlığına, ailəyə, gələcəyə vurduğu ağır zərbə də real faktlar əsasında izah edilməlidir. Qorxutmaq yox, düşündürmək daha təsirlidir.

Cəmiyyət də bu mübarizədə kənar müşahidəçi olmamalıdır. Şübhəli hallara biganə qalmaq, “mənə aid deyil” düşüncəsi ilə susmaq əslində cinayətkarların işini asanlaşdırır. Narkomaniya ilə mübarizə ümummilli məsuliyyət tələb edir.

Unutmaq olmaz ki, narkotik alverçiləri üçün insan taleyinin heç bir dəyəri yoxdur. Onlar üçün əsas məqsəd daha çox qazanc əldə etməkdir. Gəncin məhv olması, ailənin dağılması, valideyn göz yaşları onların maraq dairəsində deyil.

Bu səbəbdən cəzalandırma ilə yanaşı, profilaktik tədbirlər daha da gücləndirilməlidir. Asudə vaxtın səmərəli təşkili, məşğulluğun artırılması, peşə hazırlığı proqramları, idman və mədəniyyət layihələri gəncləri yanlış yollardan uzaqlaşdıran mühüm vasitələrdir.

Asılılıqdan qurtulmaq istəyən insanların reabilitasiyası və yenidən cəmiyyətə inteqrasiyası da diqqət mərkəzində saxlanmalıdır. Çünki sağalmış insanın normal həyata qayıtması həm onun özü, həm də cəmiyyət üçün böyük qazancdır.

Əlbəttə, qanunun sərtliyi vacibdir. Lakin təkcə cəza ilə problemi kökündən həll etmək mümkün deyil. Cinayət doğuran sosial, psixoloji və mənəvi səbəblər aradan qaldırılmadıqca, bu təhlükə müxtəlif formalarda yenidən ortaya çıxa bilər.

Örnəklərin dərs olmamasının əsas səbəbi də məhz budur. İnsanlar bəzən başqasının faciəsini öz taleyi kimi qəbul etmirlər. “Mənə heç nə olmaz”, “bir dəfəlikdir”, “tez pul qazanıb çıxacağam” kimi yanlış düşüncələr onları cinayətə aparır. Halbuki narkotik alverində “bir dəfəlik” anlayışı olmur. Bu yolun sonu ya həbsxanaya, ya da mənəvi məhvə aparır.

Narkomaniyaya qarşı mübarizə yalnız dövlət qurumlarının deyil, ailənin, məktəbin, medianın, dini və ictimai institutların, bütövlükdə cəmiyyətin ortaq vəzifəsidir. Hər bir vətəndaş anlamalıdır ki, bu bəla yalnız bir ailənin problemi deyil, xalqın gələcəyinə yönəlmiş təhlükədir.

Ən böyük həqiqət isə budur: zəhmətsiz varlanmaq arzusu çox vaxt insanı zənginliyə deyil, faciəyə aparır. Halal zəhmətlə qazanılan kiçik uğur belə cinayət yolu ilə əldə edilən böyük qazancdan qat-qat dəyərlidir. Çünki azadlıq, vicdan rahatlığı, ailənin etibarı və cəmiyyətdəki nüfuz heç bir pulla ölçülmür. Örnəklər yalnız o zaman dərsə çevriləcək ki, insanlar başqalarının faciəsində öz gələcəklərini görməyi bacarsınlar.

Narkotik cinayətləri ilə bağlı diqqət çəkən başqa bir məqam da odur ki, bu qanunsuz fəaliyyətin qazanan tərəfi əslində heç vaxt onu həyata keçirən şəxslər olmur. Böyük gəliri əldə edənlər gizlində qalan cinayətkar şəbəkələrin rəhbərləridir. Saxlanılanlar isə əksər hallarda həmin şəbəkələrin ən aşağı pilləsində duran, asanlıqla əvəz oluna bilən icraçılar olur. Bir neçə min manat naminə öz azadlığını itirən insan illərlə həbs həyatı yaşayır, lakin onu bu yola sövq edənlər çox vaxt yeni qurbanlar axtarmağa davam edirlər. Deməli, narkotik alverinə qoşulan şəxs əslində başqasının varlanması üçün öz taleyini qurban verir.

Cəmiyyətimizdə bir həqiqət daim ön planda saxlanılmalıdır: insanın qazancı yalnız cibindəki pulla ölçülmür. Halal zəhmətlə qazandığı hörmət, ailəsinin etimadı, övladlarının ona duyduğu qürur hissi və vicdan rahatlığı ən böyük sərvətdir. Narkotik alverindən əldə olunan gəlir isə ilk baxışda cəlbedici görünsə də, sonda insanın həm azadlığını, həm də mənəvi dəyərlərini əlindən alır. Bir neçə aylıq və ya bir neçə günlük qazanc heç vaxt itirilmiş ömrü geri qaytara bilmir.

Bu gün narkomaniyaya qarşı aparılan mübarizənin uğuru yalnız aşkarlanan cinayətlərin sayı ilə ölçülməməlidir. Ən böyük nailiyyət o zaman əldə olunacaq ki, bir gənc asan qazanc təklifini rədd edib halal zəhməti seçsin, bir valideyn övladını təhlükəli mühitdən uzaqlaşdırsın, bir müəllim vaxtında etdiyi söhbətlə şagirdini yanlış qərardan çəkindirsin. Cəmiyyətin əsl qələbəsi məhz cinayətkarın həbsində deyil, cinayətə aparan yolun qarşısının əvvəlcədən alınmasındadır. Çünki xilas edilən hər bir gənc təkcə bir ailənin deyil, bütöv bir xalqın gələcəyinin qorunması deməkdir.

Sonda onu deyərdim ki, hər gün saxlanılan narkotik alverçiləri haqqında xəbərlər dəyişir, amma həmin xəbərlərin mahiyyəti dəyişmir: asan qazanc arxasınca gedənlərin son ünvanı yenə də məhkəmə zalı və həbsxana olur.