“Millətlərin taleyi yalnız onların iqtisadiyyatı ilə deyil, ailələrinin möhkəmliyi və nəsillərinin davamlılığı ilə müəyyən olunur”.

Ailə hər bir cəmiyyətin təməl daşı, demoqrafik inkişafın əsas mənbəyi və mənəvi dəyərlərin qoruyucusudur. Son illərdə evlilik yaşının yüksəlməsi bir çox ölkələrdə olduğu kimi, Azərbaycanda da diqqət çəkən sosial tendensiyalardan birinə çevrilmişdir. İlk baxışda fərdi seçim kimi görünən bu proses əslində demoqrafik inkişafdan iqtisadi sabitliyə, psixoloji rifahdan milli gələcəyə qədər uzanan çoxşaxəli təsirlərə malikdir. Məsələyə məhz bu prizmadan baxdıqda gec evliliklərin təkcə şəxsi həyat məsələsi deyil, həm də cəmiyyətin gələcəyini müəyyən edən mühüm amillərdən biri olduğu aydın görünür.

“Bir xalqın gələcəyini görmək istəyirsinizsə, onun ailələrinə baxın”. Bu fikir müxtəlif formalarda dünyanın bir çox mütəfəkkirləri tərəfindən ifadə olunmuşdur. Həqiqətən də ailə yalnız iki insanın taleyinin birləşdiyi məkan deyil; o, cəmiyyətin mənəvi dayağı, demoqrafik inkişafın mənbəyi və milli varlığın davamlılığını təmin edən ən mühüm institutdur. Ailənin vəziyyəti cəmiyyətin vəziyyətini, ailənin gələcəyi isə xalqın gələcəyini əks etdirir.

Müasir dövr sürətli dəyişikliklər dövrüdür. Elmi-texniki tərəqqi, qloballaşma, urbanizasiya və sosial münasibətlərdə baş verən yeniliklər insanların həyat tərzinə, düşüncəsinə və prioritetlərinə ciddi təsir göstərir. Bu dəyişikliklərdən təsirlənən əsas sahələrdən biri də ailə institutudur. Son illərdə dünyanın bir çox ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycanda da evlilik yaşının yüksəlməsi müşahidə olunur. Gənclər ailə qurmaq qərarını əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha gec qəbul edir, bir çox hallarda təhsil, karyera, maddi təminat və şəxsi inkişaf ailə qurmaqdan önə keçir.

Bu dəyişikliklərin meydana çıxmasının obyektiv səbəbləri vardır. Müasir gənc əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha uzun müddət təhsil alır, peşəkar fəaliyyətə daha gec başlayır və iqtisadi müstəqillik qazanmaq üçün daha çox zaman sərf edir. Mənzil problemləri, artan yaşayış xərcləri, iş bazarındakı rəqabət və yüksək həyat standartlarına olan tələbat da ailə qurmaq qərarının gecikməsində mühüm rol oynayır.

Bəzən insanlar ailə qurmaq üçün hər şeyin ideal olmasını gözləyirlər. Lakin həyatın öz qanunları vardır. İqtisadi, sosial və ya mənəvi baxımdan tam ideal şəraitin yaranmasını gözləmək çox vaxt ailə qurmaq qərarının illərlə təxirə salınmasına səbəb olur. Halbuki həyatın ən mühüm qərarları çox zaman mükəmməl şəraitdə deyil, məsuliyyət hissi və qarşılıqlı etimad əsasında qəbul edilir.

Burada diqqət çəkən məqamlardan biri də texnoloji inkişafın və fərdiyyətçiliyin təsiridir. Müasir insan daha çox seçim imkanına malikdir. Lakin seçimlərin çoxluğu bəzən qərar verməyi asanlaşdırmaq əvəzinə çətinləşdirir. İnsan ideal həyat yoldaşı, ideal iş, ideal yaşayış şəraiti axtardıqca zaman keçir və həyatın mühüm mərhələləri təxirə salınır.

Gec evliliklərin ən mühüm nəticələrindən biri demoqrafik göstəricilərə təsiridir. Əhalinin təbii artımı hər bir dövlət üçün strateji əhəmiyyət daşıyan məsələdir. Dövlətlərin iqtisadi potensialı, sosial sabitliyi və gələcək inkişaf imkanları əhalinin yaş strukturundan və sayından birbaşa asılıdır.

Ailə qurma yaşının yüksəlməsi doğum göstəricilərinə təsirsiz ötüşmür. Bioloji baxımdan övlad sahibi olmaq üçün ayrılan müddət qısaldıqca ailələrdə uşaqların sayı azalır. Bir çox ölkələrdə çoxuşaqlı ailələr istisnaya çevrilir, bir və ya iki uşaqlı ailələr isə adi hala çevrilir. Bu proses uzun müddət davam etdikdə əhalinin təbii artım tempi zəifləyir.

Demoqrafiya elmi göstərir ki, əhalinin özünü yeniləməsi üçün doğum səviyyəsi müəyyən həddən aşağı düşməməlidir. Əks halda əhali qocalmağa başlayır. Bu gün dünyanın bir çox inkişaf etmiş ölkələri məhz belə bir vəziyyətlə üzləşmişdir.

Yaponiya, İtaliya, Almaniya və digər ölkələrdə aşağı doğum göstəriciləri artıq dövlət siyasətinin əsas problemlərindən biri hesab olunur. Yaşlı insanların sayı artır, gənclərin sayı azalır. Bu isə əmək bazarında işçi qüvvəsinin çatışmazlığına, sosial müdafiə sistemlərinin yüklənməsinə və iqtisadi inkişaf tempinin zəifləməsinə səbəb olur.

Məşhur fransız demoqrafı Alfred Sovi yazırdı ki, “Əhali artmayan cəmiyyət qocalmağa məhkumdur”. Bu fikir təkcə statistikanı deyil, həm də cəmiyyətin gələcək inkişaf potensialını ifadə edir. Çünki gənc nəsillər hər bir xalqın enerjisi, yaradıcılıq gücü və inkişaf ehtiyatıdır.

Demoqrafik məsələlər yalnız əhalinin sayı ilə bağlı deyil. Onlar dövlətin iqtisadi və sosial təhlükəsizliyinə də təsir göstərir. İşləyən insanların sayı azaldıqca dövlət büdcəsinə daxilolmalar azalır, sosial öhdəliklər isə artır. Bu səbəbdən bir çox ölkələr demoqrafik siyasəti milli təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirirlər.

Gec evliliklərin səhiyyə sahəsində də müəyyən nəticələri vardır. Tibbi araşdırmalar göstərir ki, yaş artdıqca reproduktiv imkanlar zəifləyir. Qadınlarda hamiləlik və doğuşla bağlı risklər artır, kişilərdə də reproduktiv göstəricilərdə dəyişikliklər baş verir. Sonsuzluq hallarının çoxalması və müxtəlif tibbi müdaxilələrə ehtiyacın artması bu prosesin müşayiət etdiyi hallardandır.

Məsələnin psixoloji tərəfi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. İnsan uzun müddət müstəqil həyat tərzinə alışdıqda öz rahatlıq zonasını formalaşdırır. Sonradan ailə həyatının tələb etdiyi qarşılıqlı güzəştlər, məsuliyyət bölgüsü və birgə qərarvermə prosesi müəyyən çətinliklər yarada bilir.

Ailə yalnız sevgi münasibəti deyil, həm də sosial tərəfdaşlıqdır. Burada paylaşmaq, güzəştə getmək, qarşı tərəfi anlamaq və birgə məsuliyyət daşımaq vacibdir. Yaş artdıqca insanların xarakter və həyat vərdişləri daha sabit hala gəldiyindən uyğunlaşma prosesi də müəyyən qədər çətinləşə bilir.

Müasir psixoloqların diqqət çəkdiyi məsələlərdən biri də gözləntilərin həddindən artıq yüksəlməsidir. İnsan bəzən ideal insan axtarışında real həyatda mövcud olan münasibət imkanlarını görmür. Mükəmməllik axtarışı isə zaman keçdikcə insanı seçim etməkdən uzaqlaşdıra bilir.

Gec yaşda valideyn olmağın da özünəməxsus nəticələri vardır. Valideynlə övlad arasındakı yaş fərqi böyüdükcə onların həyat mərhələləri arasında məsafə artır. Bəzən valideyn övladının ən fəal dövründə artıq yaşlılıq mərhələsinə qədəm qoymuş olur. Bu isə həm fiziki, həm də sosial baxımdan müəyyən çətinliklər yarada bilir.

Nəsillərarası münasibətlər baxımından da müəyyən dəyişikliklər meydana çıxır. Nənə-baba, valideyn və nəvə arasında formalaşan təbii ailə bağları cəmiyyətin sosial kapitalının mühüm hissəsidir. Evlilik və valideynlik yaşının yüksəlməsi bu əlaqələrin davamlılığına müəyyən təsir göstərə bilir.

Sosial baxımdan ailə insanın təhlükəsizlik və mənsubiyyət hissinin formalaşdığı əsas mühitdir. Güclü ailə münasibətləri insanların psixoloji dayanıqlığını artırır, həyat çətinlikləri qarşısında onları daha dözümlü edir və sosial təcrid riskini azaldır.

Gec evliliklər bəzi hallarda tənhalıq hissinin güclənməsinə də səbəb ola bilir. Xüsusilə böyük şəhərlərdə fərdi həyat tərzinin üstünlük qazanması insanların sosial münasibətlərdən uzaqlaşmasına gətirib çıxarır. Halbuki ailə insanın emosional ehtiyaclarını qarşılayan ən mühüm sosial mühitlərdən biridir.

Bununla yanaşı, obyektivlik naminə qeyd edilməlidir ki, gec evliliklərin müəyyən üstünlükləri də vardır. Daha yetkin yaşda ailə quran insanlar adətən maliyyə baxımından daha sabit olur, həyat təcrübəsinə malik olur və qərarlarını daha düşünülmüş şəkildə verirlər. Bu amillər ailənin davamlılığına müsbət təsir göstərə bilər.

Lakin burada əsas məsələ fərdi üstünlüklərlə ictimai maraqlar arasında tarazlığın qorunmasıdır. Dövlətlər təsadüfi olaraq gənc ailələrin dəstəklənməsinə xüsusi diqqət ayırmırlar. Mənzil proqramları, sosial yardım mexanizmləri, ailə və uşaq siyasəti məhz cəmiyyətin uzunmüddətli inkişafını təmin etmək məqsədi daşıyır.

Gənclərin ailə qurmasını çətinləşdirən iqtisadi və sosial maneələrin aradan qaldırılması mühüm vəzifələrdəndir. Sabit məşğulluq, əlçatan mənzil imkanları, gənc ailələrə dəstək proqramları və ailə dəyərlərinin təşviqi bu istiqamətdə mühüm rol oynaya bilər.

Ailə cəmiyyətin mənəvi dayağıdır. Sağlam ailələr sağlam nəsillər yetişdirir, sağlam nəsillər isə güclü dövlət və güclü cəmiyyət yaradır. Buna görə də ailə institutunun möhkəmləndirilməsi yalnız sosial siyasətin deyil, həm də milli inkişaf strategiyasının mühüm tərkib hissəsidir.

Məşhur ifadələrdən birində deyilir: “Dövlətlərin sərhədlərini ordular qoruyur, gələcəyini isə ailələr”. Bu fikir mövzunun mahiyyətini olduqca dəqiq ifadə edir. Çünki hər bir xalqın sabahı bu gün qurulan ailələrin içərisində formalaşır.

Son söz əvəzi

Hər dövrün öz çağırışları olur. Müasir dövrün çağırışlarından biri də fərdi azadlıqlarla ictimai məsuliyyət arasındakı tarazlığın qorunmasıdır. İnsan öz həyatını istədiyi kimi qurmaq hüququna malikdir. Lakin cəmiyyət də ailənin, nəslin davamının və demoqrafik sabitliyin əhəmiyyətini unuda bilməz. Ailə qurmaq yalnız iki insanın birgə yaşamaq qərarı deyil; o, gələcəyə verilən sosial və mənəvi töhfədir.

Bu gün dünyada bir çox ölkələr azalan doğum göstəricilərinin, qocalan əhalinin və zəifləyən ailə institutunun yaratdığı problemlərlə mübarizə aparır. Bu təcrübə göstərir ki, demoqrafik proseslərə laqeyd yanaşmaq olmaz. Çünki zamanında həll edilməyən demoqrafik məsələlər sonradan iqtisadi, sosial və mənəvi problemlərə çevrilir.

Sağlam ailə, sağlam nəsil və sağlam cəmiyyət anlayışları bir-birindən ayrılmaz anlayışlardır. Məhz buna görə də ailə məsələsi hər bir xalqın gələcəyi, dövlətin inkişafı və milli varlığın davamlılığı baxımından daim diqqət mərkəzində olmalıdır.

Unutmamalıyıq ki, tarixdə güclü dövlətlər yalnız sərvətləri və ya orduları ilə deyil, güclü ailələri, sağlam nəsilləri və möhkəm mənəvi dayaqları ilə uzunömürlü olmuşlar. Ailənin işığı sönməyən yerdə xalqın gələcəyinə ümid də sönmür.

Şahməmməd Soltanov