Vaxt niyə sürətlə keçir? – elm və gündəlik həyatın kəsişməsində
Demək olar ki, hər kəs bu cümləni işlədib: “Vaxt necə də tez keçdi”. Uşaqlıqda bitməyən bir gün, böyüdükcə göz qırpımında ötən illərə çevrilir. Maraqlıdır ki, saat eyni sürətlə işləsə də, zaman hissi insan üçün dəyişkəndir. Bəs vaxt doğrudanmı sürətlənir, yoxsa dəyişən bizim onu qavramağımızdır?
Elmi baxımdan zamanın sürətlə keçməsi hissi ilk növbədə beynin işləmə mexanizmi ilə bağlıdır. İnsan beyni yeni və fərqli məlumatları daha uzun və detallı şəkildə emal edir. Uşaqlıqda hər şey yenidir: ilk məktəb günü, ilk dost, ilk qorxu, ilk sevinc. Beyin bu yenilikləri “uzun xatirələr” kimi yadda saxlayır. Yetkinlik dövründə isə həyat daha çox təkrarlardan ibarət olur və beyin eyni günləri bir-birinə bənzər şəkildə kodlayır. Nəticədə illər sanki qısalır.
Psixoloqlar bunu “nisbi zaman effekti” adlandırırlar. Beş yaşlı uşaq üçün bir il onun ömrünün beşdə biridir, amma əlli yaşlı insan üçün cəmi əllidə biri. Yaş artdıqca zaman bizim həyatımızın daha kiçik bir hissəsinə çevrilir və bu da onun daha tez keçdiyi hissini yaradır. Yəni məsələ saatda yox, ölçü vahidimizdədir.
Gündəlik həyat da zaman hissimizi sürətləndirən əsas faktorlardandır. Müasir insan eyni anda çox şeylə məşğuldur: telefon, sosial şəbəkə, iş, xəbər axını, məsuliyyətlər. Beyin daim “təlaş rejimində” işləyir. Bu sürətli həyat tərzi günlərin bir-birinə qarışmasına səbəb olur. Axşam olanda insan gün ərzində nə etdiyini xatırlamaqda belə çətinlik çəkir.
Maraqlıdır ki, xoş anlarda vaxtın tez, çətin anlarda isə yavaş keçməsi də elmi izaha malikdir. Stress və təhlükə zamanı beyin daha çox detal qeyd edir, diqqət kəskinləşir və zaman uzanmış kimi hiss olunur. Sevinc və rahatlıq anlarında isə beyin daha az “qeyd aparır”, nəticədə həmin vaxt geriyə baxanda çox qısa görünür.
Texnologiya da zaman hissimizin ən böyük “oğrularından” biridir. Sosial şəbəkələrdə məqsədsiz sürüşdürülən 10 dəqiqə bəzən bir saat kimi yoxa çıxır. Çünki bu zaman beynimiz passiv rejimdə olur, dərin xatirə formalaşmır. Gün dolu keçsə də, yaddaşda boş görünür.
Bəs vaxtın bu sürətini azaltmaq mümkündürmü? Mütəxəssislər deyir ki, yeniliklər yaratmaq, rutini pozmaq və şüurlu yaşamaq zaman hissini yavaşlada bilər. Yeni yerə getmək, yeni bacarıq öyrənmək, telefondan uzaq vaxt keçirmək beynin aktivliyini artırır və günləri “uzadır”.
Əslində, vaxt sürətlənmir – biz onun içində fərqli yaşamağa başlayırıq. Həyat avtomatik rejimə keçdikcə illər qısalır, xatirələr azalır. Bəlkə də zamanı saxlamağın yeganə yolu onu hiss edərək yaşamaqdır: tələsmədən, diqqətlə və həqiqətən orada olaraq.
Tahir Rəcəbov
