Qanunsuz dövriyyənin dərinliklərinə səyahət: Narkotiklərlə mübarizədə sosial və hüquqi keçidlər

Narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi dünya miqyasında müasir cəmiyyətlər üçün ciddi təhlükə yaratmağa davam edir. Bu fenomen, yalnız bir neçə ölkənin və ya regionun problemi olmaqla qalmayıb, qlobal bir çərçivədə yayılmışdır. Narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsi təkcə iqtisadi və hüquqi müstəvidə deyil, həm də sosial və təhlükəsizlik sahəsində ciddi fəsadlara yol açır. Narkotik istehsalı, ticarəti və istifadəçiləri ilə bağlı yaranan problemlər, cinayətkar şəbəkələrin güclənməsinə, iqtisadiyyatın qeyri-qanuni sektorda inkişaf etməsinə və sosial narazılığın artmasına səbəb olur. Həmçinin, narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi, beynəlxalq hüquq və dövlətlərarası münasibətlər baxımından ciddi narahatlığa yol açır. Bu məqalə narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi ilə əlaqədar mövcud vəziyyəti analiz etməklə yanaşı, onun qarşısının alınması üçün nəzərdə tutulan yanaşmalar və mübarizə metodlarından bəhs edəcəkdir.

Beynəlxalq narkotik ticarəti, əsasən inkişaf etməkdə olan ölkələrdən daha zəngin bazarlara, xüsusən də Qərbi Avropa və Şimali Amerikaya yönəlir. Bütün dünyada narkotiklər, xüsusən kokain, heroin, marixuana və sintetik narkotiklərin qanunsuz şəkildə ticarəti davam etdirilir. Bu narkotiklərin hər biri özlüyündə müxtəlif istehsal, ticarət və distribusiya şəbəkələrinə malikdir və bu şəbəkələr əksər hallarda beynəlxalq təşkilatlanmış cinayətkar qruplar tərəfindən idarə olunur.

Narkotik istehsalı müəyyən ərazilərdə cəmləşmişdir. Məsələn, marixuana və kokain əsasən Latın Amerikası ölkələrində istehsal edilir, xüsusilə Kolumbiya, Peru və Boliviya kokain istehsalının mərkəzləri olaraq tanınır. Heroin əsasən Əfqanıstan, Pakistan və Birma kimi ölkələrdə istehsal olunur. Bu ölkələrdə narkotik istehsalı, həm iqtisadi müstəvidə, həm də sosial və təhlükəsizlik baxımından ciddi problemlər yaradır.

Bununla yanaşı, narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsi, dünya üzrə müxtəlif marşrutlarda həyata keçirilir. Çox zaman, bu şəbəkələr narkotikləri müxtəlif nəqliyyat vasitələri ilə, hava, dəniz və quru yolları ilə dövlətlərin sərhədlərini aşmaqla daşıyırlar. Bu da, narkotiklərin istehsalını asanlaşdıran, amma eyni zamanda hüquq-mühafizə orqanlarının işini çətinləşdirən faktorlardan biridir.

Narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsinin sosial təsirləri çoxşaxəlidir. Narkotik asılılığı, insanların fiziki və psixoloji vəziyyətlərinə ciddi ziyan vurur, sosial əlaqələri pozur və asılı şəxslərin cəmiyyətə inteqrasiyasını çətinləşdirir. Narkotiklərdən istifadə sosial təcrid, işsizlik, kriminal fəaliyyət və ailə daxili zorakılıq hallarının artmasına səbəb olur. Ailələr narkotik istifadəsi ilə bağlı ciddi problemlərlə üzləşir və bu da cəmiyyətdə ümumi narazılıq və etirazların yaranmasına gətirib çıxarır. Bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə narkotik asılılığı, xüsusilə gənclər arasında yüksək səviyyəyə çatıb və bu, sosial nəzarətin zədələnməsinə səbəb olur.

Narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsi, həmçinin iqtisadiyyata ciddi zərər verir. Bu zərərlər, narkotik ticarətinin qeyri-qanuni olaraq həyata keçirilməsindən, vergi gəlirlərinin itirilməsində, işsizlik səviyyəsinin artması və qanuni iqtisadi fəaliyyətlərin zədələnməsi ilə nəticələnir. Dövlətlər, narkotiklərin yayılmasının qarşısını almaq üçün əhəmiyyətli vəsait sərf edir, lakin bu sərmayələr digər sahələrə (məsələn, təhsil, səhiyyə, infrastruktur) yönəldilə biləcək imkanları məhdudlaşdırır. UNODC-nin məlumatlarına görə, yalnız narkotik ticarətinin təşkil edilməsi nəticəsində beynəlxalq qanunsuz iqtisadiyyatın həcmi illik olaraq trilyonlarla dollarla ölçülür.

Narkotiklərlə mübarizə, əsasən hüquq-mühafizə orqanlarının və dövlətin tətbiq etdiyi qanunvericilik aktlarına əsaslanır. Narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsini minimuma endirmək üçün dövlətlər, narkotik ticarətini təqib edən hüquq mühafizə orqanları vasitəsilə sərt cəzalar tətbiq edilir.

Azərbaycan Respublikasında da narkotiklərlə mübarizənin hüquqi əsasları müxtəlif qanunvericilik aktları və beynəlxalq hüquqi aktlarla formalaşır. Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin 26-cı fəsli məhz narkotik vasitələrin və psixotrop maddələrin qanunsuz dövriyyəsi ilə əlaqədar münasibətləri tənzimləməklə yanaşı qeyd olunan cinayətlərin subyekti olan şəxslərin barəsində məsuliyyət tədbirlərini nəzərdə tutur.

Narkotik vasitələrinin qanunsuz dövriyyəsinin qarşısının alınması yalnız hüquq mühafizə orqanlarının işi deyil, həm də təhsil, sosial xidmətlər və icmaların da birgə fəaliyyətini tələb edir. Respublika üzrə müxtəlif təhsil müəssisələrində, o cümlədən İsmayıllı rayonunda yerləşən məktəblərdə və kolleclərdə, o cümlədən digər yaş qrupuna aid olan şəxslər arasında narkotiklərin zərərləri ilə bağlı maarifləndirmə tədbirləri keçirilir. Gənclərə, narkotiklərin sağlamlığa, cəmiyyətə və şəxsi həyatlarına necə təsir etdiyi barədə məlumat verilir. Həmçinin, gənclərin bu cür pis vərdişlərdən uzaq durmalarına yönəlmiş seminarlar və treninqlər təşkil edilir.

Narkotiklərin yayılmasını dayandırmaq və tələbatını azaltmaq üçün preventiv yanaşmalar da tətbiq olunur. Bu yanaşmalar, xüsusilə gənclər arasında narkotik istifadəsinin qarşısını almağa yönəlir. Narkotiklər haqqında maarifləndirmə kampaniyaları, psixoloji dəstək və reabilitasiya mərkəzləri, bu yanaşmaların əsas komponentləridir. Təkcə narkotik istifadəsinin qarşısını almaq deyil, həm də insanların asılılıqdan xilas olmalarına dəstək vermək də önəmlidir.

Narkotiklərə qarşı mübarizə beynəlxalq səviyyədə əməkdaşlıq tələb edir. BMT, beynəlxalq narkotik ticarətinə qarşı mübarizə sahəsində müxtəlif proqramlar və təşəbbüslər irəli sürmüşdür. Məsələn, BMT-nin Narkotiklər və Cinayətlə Mübarizə Ofisi ölkələr arasında narkotik ticarətini izləmək və qarşısını almaq məqsədilə bir çox regional təşəbbüslər həyata keçirir. Beynəlxalq hüquq da narkotiklərin ticarətinə qarşı mübarizədə mühüm rol oynayır. BMT-nin Narkotiklər üzrə Ümumdünya Konvensiyası və digər beynəlxalq müqavilələr, narkotik ticarətinə qarşı birgə mübarizə məqsədini güdür.

Narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi, qlobal miqyasda ciddi və çoxşaxəli bir problemdir. Bu dövriyyə yalnız iqtisadi, sosial və hüquqi təsirlər yaratmaqla qalmır, həm də beynəlxalq münasibətlərdə ciddi narahatlıqlara səbəb olur. Narkotiklərə qarşı mübarizənin effektiv olması üçün yalnız hüquqi yanaşmalar deyil, həm də sosial, iqtisadi və beynəlxalq əməkdaşlıqla bağlı yeni strategiyalar inkişaf etdirilməlidir. Bu sahədə atılacaq addımlar, həm dövlətlərarası əlaqələrdəki güclü əməkdaşlığı təşviq edəcək, həm də narkotiklərin ticarətini minimuma endirərək, qlobal təhlükəsizliyi təmin edəcəkdir.

İlkanə Cabbarlı,

İsmayıllı rayon prokurorunun köməkçisi, III dərəcəli hüquqşünas