Baltanı öz ayağına vuranlar…

Jurnalistikanın əsas prinsiplərindən biri həqiqətə sədaqətdir. Faktlara söykənməyən yazı isə bu prinsipin açıq şəkildə pozulmasıdır və bu cür materiallar təkcə peşə etikası baxımından deyil, həm də hüquqi müstəvidə ciddi nəticələr doğura bilər. İftira xarakterli yazılar cəmiyyətin informasiya təhlükəsizliyini zədələyir, insanların nüfuzuna xələl gətirir və ictimai etimadı sarsıdır.

Mənəvi baxımdan belə yazılar jurnalistin məsuliyyət hissinin zəifliyini göstərir. Oxucu jurnalistə inanmaq istəyir; o, təqdim olunan məlumatın doğruluğuna güvənərək mövqe formalaşdırır. Əgər bu güvən pozularsa, yalnız konkret jurnalist deyil, ümumilikdə media institutuna qarşı şübhə yaranır. Bu isə cəmiyyətin sağlam informasiya mühitinə ciddi zərbə vurur.

Müasir dövrdə sosial şəbəkələrin sürətli yayım imkanları bu problemi daha da dərinləşdirir. Bəzi platformalar və xüsusilə də sensasiya axtarışında olan bəzi saytlar diqqət və qazanc əldə etmək məqsədilə təsdiqlənməmiş məlumatları yaymağa meyil göstərirlər. Klik sayı və baxış statistikasını artırmaq istəyi həqiqətin önünə keçdikdə isə jurnalistikanın mahiyyəti zədələnir.

Belə hallarda ortaya çıxan paradoks ondan ibarətdir ki, bu cür iftira xarakterli yazılar hədəf seçilən şəxsdən çox, onu yayan mənbənin özünə zərbə vurur. Qısa müddətli diqqət və qazanc uzunmüddətli etibar itkisi ilə əvəz olunur. Oxucu bir dəfə aldadıldığını hiss etdikdə, həmin mənbəyə qarşı etimadını itirir və bu etimadı bərpa etmək olduqca çətin olur.

İftira xarakterli yazılar fərdlər üçün də ağır nəticələr doğura bilər. Bir insanın haqqında yayılan əsassız ittiham onun şəxsi və peşəkar həyatını zədələyə, sosial münasibətlərinə mənfi təsir göstərə bilər. Reputasiya illərlə qurulur, lakin bir yalan xəbər ilə saniyələr içində ciddi zərər görə bilər. Bu baxımdan jurnalist yalnız informasiya ötürücüsü deyil, həm də insanların taleyinə təsir edən məsuliyyətli bir qələm sahibidir.

Hüquqi müstəvidə isə faktlara əsaslanmayan və böhtan xarakterli yazılar cinayət məsuliyyəti yarada bilər. Bir çox ölkələrin qanunvericiliyində iftira və böhtan hüquq pozuntusu kimi nəzərdə tutulur və bu əməllər cərimə, təkzib öhdəliyi və digər sanksiyalarla nəticələnə bilər. Bu da göstərir ki, jurnalistika sadəcə söz azadlığı deyil, eyni zamanda hüquqi çərçivələr daxilində fəaliyyət tələb edən bir sahədir.

Söz azadlığı çox zaman yanlış başa düşülür. Bəziləri bunu istənilən məlumatı yoxlamadan yaymaq hüququ kimi qəbul edir. Halbuki söz azadlığı məsuliyyətlə müşayiət olunmalıdır. Azadlıq və məsuliyyət bir-birini tamamlayan anlayışlardır; biri olmadan digəri təhlükəli hala çevrilə bilər.

Belə halların qarşısını almaq üçün jurnalistlər hər zaman mənbələri yoxlamalı, məlumatları təsdiqləməli və balanslı yanaşma nümayiş etdirməlidirlər. “Eşitdim” və ya “deyirlər” kimi qeyri-müəyyən ifadələr peşəkar jurnalistikada qəbuledilməzdir. Hər bir iddia konkret faktlarla və etibarlı mənbələrlə əsaslandırılmalıdır.

Bundan əlavə, jurnalist etik kodekslərinə riayət etmək mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu kodekslər yalnız formal sənəd deyil, peşənin vicdanını təmsil edir. Həqiqətə sadiqlik, obyektivlik, tərəfsizlik və insan ləyaqətinə hörmət kimi prinsiplər jurnalistin gündəlik fəaliyyətində rəhbər tutulmalıdır.

Nəticə etibarilə, faktlara söykənməyən jurnalistika həm mənəvi, həm də hüquqi baxımdan ciddi problemlər yaradır. Xüsusilə sosial şəbəkələrdə və bəzi saytların qazanc naminə yaydığı əsassız məlumatlar qısa müddətli effekt versə də, uzun müddətdə həm cəmiyyətə, həm də həmin mənbələrin öz nüfuzuna ciddi zərər vurur. Buna el arasında “Baltanı öz ayağına vurdu” da deyirlər. Ona görə də jurnalistlər həqiqəti qorumağı özlərinin əsas missiyası kimi qəbul etməli və hər zaman məsuliyyətli davranmalıdırlar.

Şahməmməd Soltanov,

“İsmayıllı xəbərləri” qəzetinin təsisçisi və baş redaktoru