“Yuxarı Cülyan səfərim”dən qeydlər və ya ötən günləri xatırlayarkən

“Qiyamət günü” dedikləri bu olsun gərək. Göy guruldayır, şimşək çaxır, yer-göy inləyir. Komsomol katibi Rəfail deyinir:

Yazmaq indiyə qalıb? Tez getmək lazımdı. Çayların suyu getdikcə artır. Keçmək çətin olacaq…

Sanki eşitmirdim. Sanki dumanda itib-batan, üstünə yağış çilənən, çim su içində olan mən deyildim. Ayaqlarımı göy çəmənin yağışdan sulanmış otlarında rahatlayıb yazırdım. Sanki vəhy gəlmişdi mənə. Getdiyim yerlərdən “isti-isti” yazmaq xoşuma gəlirdi. Amma bu dəfə yeri deyildi…

Az əvvəl sahələrdə tərəvəz becərən qızlardan müsahibə almışdım. Bu, öz yerində. İndi məni daha çox məşğul edən “Kitab yüklü eşşək” idi. Türk yazarı Əziz Nesinin “Ölmüş eşek” əsəri yadıma düşdü. Elə bunun da ölmüş eşşəkdən fərqi yoxdu, Əziz Nesin. Qızlardan ayrılıb yolumuza davam edirdik. Birdən yoxuşda eşşək başı peyda oldu. Ayaq saxladıq. Eşşək hıqqana-hıqqana addım atır, dayanır, bir də yoxuşa dırmanırdı. Az sonra heyvan son nəfəsini verər kimi qarşımızda dayandı. Üstündə yalan olmasın, bir araba kitab vardı. Heyrətlə komsomol katibinə baxdım. Gülümsədi. (İşin əslini bilirmiş kimi). Sonra əlində iri bir zopa tutmuş adam göründü. Zopaya söykənə-söykənə yoxuşu qalxırdı. Bizə çatmamış dayandı. Nəfəsini dərdi. Ona tərəf bir-iki addım gedib qarşısında dayandım. İlk sualım:

– Kimsən və bu heyvanı niyə belə yükləmisən?

– Kəndin kitabxana müdiriyəm.

Eşşəyə işarə edib sualın ikinci qismini açıqlamasını gözlədim.

– Əməkçi qızlara kitab gətirmişəm, oxumaları üçün…

İçimdə qəribə bir hiss baş qaldırmışdı. Rəğbətmi, heyrətmi, işini sevən bir insana hörmətmi?

– Kitabxanaçı qardaş, – gülümsəyərək söylədim. Yaxşı düşünmüsən. Ancaq qızların burda kitab oxumağa vaxtları olacaqmı? Nədən kitabxanaya üzv yazılmırlar?

– Kitabxanaya gəlməyə vaxt tapmırlar.

Eşşək bu əsnada xeyli dincəldiyindən tər otları həvəslə qoparıb xırçıldadırdı.

– Yaxşı, apar kitabları qızlar seçib götürsünlər. Evdə oxuyarlar.

Kitab yüklü eşşəyi hoşahoşla qabağına qatan kitabxanaçı gözdən itər-itməz qeydlərimi yazmaqda davam etməyə başladım. Elə yağış da o an gücləndi… Çox keçmədi Girdimançayın suyu yüksəlməyə, sel gəlməyə başladı. Çayın sahilində xeyli adam vardı. O taya keçmək üçün növbə ilə ata minirdilər. Qonaq olduğumuza görə kimsə növbəsini bizə verdi. Mən ömrümdə at minməmişdim. Uşaq vaxtı qonşunun qızları ilə eşşəyə çox minmişdim. Bir məhlədə yaşayırdıq. Meşədən odun gətirmək və həyət-bacada işlətmək üçün eşşək saxlayırdılar. Ancaq ata ilk dəfə minəcəkdim. Qorxu və təlaş bir yana, əynimdəki paltar at minmək üçün uyğun deyildi. Rayon mərkəzindəki iş yerimə o gün belə geyinib getmişdim. Qısa ətək, qotazlı ağ köynək, ayağımda hündürdaban sabo. İşə çatan kimi redaksiyaya daxil olmuş şikayət məktubunu əlimə tutuşdurub dağ kəndlərinə ezam eləmişdilər…

İndi get-gedə suyu artan çayın sahilində adamlar tələsir, ata minməyimi gözləyirdilər. Yaşlı bir qadın dedi:

– Belə olmaz. Ay oğul, atı çək o iri daşın qarşısına. Qız daşın üstünə çıxıb minsin atı.

“İri daş”ın üstünə çıxmaq da asan deyildi. Yanına nisbətən balaca daha bir daş yuvarlatdılar. Saboları çıxarıb çantama qoydum. Kiçik, yumru daşın üstündən böyük daşa tullandım. Ətəyim dar olduğundan atın üstünə köndələn oturub at sahibinin pencəyindən yapışdım. Heyvan qabaq ayaqlarını suya salıb dayandı. Sanki düşünürdü:

– Əcəba, özümü selə vurummu, geri dönümmü?

Bu arada mən bulanıq sel sularının qabağına qatıb gətirdiyi ağac kötüklərinə, qaya parçalarına maraqla tamaşa edirdim. Birdən at sahibi: – Həəə, -deyib ayaqları ilə atı iki tərəfdən yüngülcə vurdu. At suya girdi. Birdən gözlərim çay istiqamətində axmağa başladı. Özümlə bərabər at sürəni də çəkib aparırdım. Yaşlı qadın qışqırıb dizlərinə çırpmağa başladı. Həm də qarğış-nifrinlə:

– Belə, görüm səni zavala gələsən, ay şəhərli qız. Balamı yıxacaqsan selə.

At bu qışqırtıdanmı, adamların “hə-hə” səslərindənmi birdən götürüldü. Böyrü üstə əyilmiş halda sahilə sıçradı. Qadın mənə lənət yağdırmağa davam edir, nəvəsinin salamat qurtulduğuna sevinəcəyinə mənə nifrətlə baxırdı…

Yol yoldaşımız Çimnaz xala məni o ki, var danladı. Mənə hər şey o qədər maraqlı görünürdü ki, deyilənləri vecimə almayıb, yalnız mənzərələrə baxırdım. Hər ağacın, hər kolun, hər daşın ecazkar varlığına heyran olmuşdum.

***

…Bundan daha qorxulu, gur, lilli suyu olan bir çay hələ qabaqda imiş. Rəfail dedi ki, ordan da keçdikmi, bizə ölüm yoxdu. Biz çayın kənarına çatanda heyrətə gəldik. Bu, çay deyil, dərya idi. İri ağacları kökündən çıxarıb qollu-budaqlı qabağına qatıb gətirirdi. Qayaları parçalayıb qoparır, iri daşları gurumbultuyla aparırdı. O gün mal nobatında olan Etibar əmi qabağına qatdığı heyvanları “ho-hoo” deyə-deyə çayın sahilinə tərəf sürürdü. Aramsız yağan leysan yağışdan üst-başımız çim su idi. Etibar əmi bir göz qırpımında məni şinelinə büküb atın tərkinə bağladı. Özü də qənşərdən minib atın noxtasından tutaraq “dəh” –  deyib atı çaya vurdu. Yazıq at ölümünü gözə almışdı. Sahibini sağ-salim o taya keçirmək üçün sıçrayıb bir göz qırpımında selə girdi. Və navar-palanın üstünə qədər qalxan lehmə kimi suya fikir verməyib götürüldü. Çayı keçdiyimə inanmaq çətindi. Etibar əmi məni şinel qarışıq sahildə qoyub o birilərini keçirmək üçün geri döndü. Biz xilas olduq. Ancaq mal-qaranı sel qabağına qatıb süpürlədi. Seldən birtəhər qurtulan bir neçə camış (camışlar üzməyi bacardığından) salamat qalmışdı. Yuxarı Cülyan əhalisi bu qiyamətdə yardıma gəlmişdi. Baytar həkim Ədhəm sağ qalmış heyvanlara qayğı göstərirdi. Kəndin əhalisi əynindəki pencək, gödəkçə və digər paltarları bizə geydirdi. Soyuqdan ayaqlarımız bir-birinə dolaşa-dolaşa çatdıq Yuxarı Cülyana…

***

Rəfailin bacısı Səmimə isti əyin-baş verdi. Anası tez otlardan çay dəmlədi. Süfrəyə dağ balı, nehrə yağı, qoyun pendiri, təndir çörəyi qoydular. Ürəyim heç nə istəmirdi. Dağ balı ilə bitki çayından içib Səmimə ilə bir otaqda yatdıq. Səhər pəncərədən üzümə düşən parlaq günəş şüaları oyatdı məni. Səmimə dedi ki, Rəfail tezdən qalxıb kolxoz idarəsinə gedib. Mənə də tapşırıb ki, oyananda səni götürüb ora aparım. Səmimə ilə evdən çıxdıq. Adamboyu qalxmış yamyaşıl otlar, otların arasından boylanan rəngarəng çiçəklər, çiçəklər üstə uçan kəpənəklər, arılar o qədər möhtəşəmidi ki… Baxmaqla doymur, gözümü çəkə bilmirdim. Günəş o qədər parlaq və isti idi ki, sanki bir gün əvvəl tufan qopmamış, kənd sakinlərinə ziyan dəyməmişdi. Hər kəs öz işində-gücündə. Hər kəsdə bir həvəs, canlanma.

… Kolxoz idarəsindən dönəndə kitabxana və məktəbi görmək istədiyimi bildirdim.

– Burda kitabxana yoxdu. Məktəbə getmək olar.

Sual dolu nəzərlərlə Rəfailə baxdım. – Bəs o, kitab yüklü eşşək?

-Həə, o Müdri kənd kitabxanasından idi. Ətrafdakı bir neçə kiçik kəndin sakinləri o kitabxanadan istifadə edir. Müdri burda mərkəz sayılır. “Demək, kitabxanaçı o üzdən”…Heç nə demədim. Eləcə, o mənzərəni bir də gətirdim gözlərim önünə.

… Müdirsədə idik. Məktəb bir neçə kiçik otaqdan ibarət, balaca, sahibsiz daxmaya bənzəyirdi. Birdən məni ağlamaq tutdu. Səmimə gözlərimin dolduğunu gördü.

– Bura ibtidai siniflər üçün nəzərdə tutulub, – dedi. Dördüncü sinifdən sonra uşaqlar ya Müdri məktəbində, imkanı olanlar isə rayon məktəblərində təhsilinə davam edirlər. Təsdiq mənasında başımı yüngülcə tərpətdim. Xəyalımda isə çox uzaqlara getmişdim. Zeynilər kəndinə. “Çalı quşu” romanındakı Zeynilər kəndinə. Fəridənin dərs dediyi o qaranlıq zirzəmiyə. Ətrafında qəbristanlıq olub tökülmüş bu köhnə məktəbin o zirzəmidən nə fərqi var ki, ay Rəşad Nuri Güntəkin? Demək, hər ölkənin belə künc-bucağı olurmuş… Sanki buralara gəlib çıxmış, bu köhnə məzarlığı görüb yazıbsan…

***

Hərəsi bir yamacın döşündə, sıldırım qayalıqlarda salınmış Vaşa, Nanıc kimi kəndlərdə də oldum. Qayalıqlara dırmaşmağa Səmimənin rezin qaloşları karıma gəlirdi. Onu da deyim ki, Səmimənin uzun, qırçınlı ətəyində, əldə toxunmuş, ölçümdən böyük yun jaketində və qaloşlarda tam bir dağlı, kəndli qızı idim. Saçlarım həmişə özlüyündən düz olan, yağışdan sonra daraq dəymədiyi üçün burulmuş yay kimi olmuşdu. Bu halım çox ürkək göstərirdi məni. Darağımı, saç sancaqlarımı itirmişdim. Başqasının əşyalarından da istifadə edən deyildim. Ona görə məcburən bu halda gəzirdim. Hətta kolxoz sədri məni ilk gördüyündə qımışdı. Bəlkə də ömründə belə jurnalist görməmişdi…

Geri dönüş

Səhər alaqaranlıqda evdən çıxdıq. Bir həftə əvvəl leysan təpəmizə tökə-tökə gəldiyimiz bu yolu günəş şüalarının müşayiəti ilə geri dönürdük. “Qan-qan” – deyən Bidi çayının suyu durulmuşdu. Dayaz bir yerdən keçdik. Amma bu “dayaz”lıq mini ətəyimə, yəni dizimə qədər çatıb ətəyimin kənarlarını islatdı. Buna darılmadım. Gün qurudacaqdı. Xeyli üzüaşağı gedib bir təpənin yamacına çatanda zəif mırıltı səsi eşidib ayaq saxladıq. Rəfail ətrafı dinşəyib xəbərdarlıq elədi:

-Ehtiyatlı ol, vəhşi heyvan ola bilər.

Yavaş-yavaş aşağı enəndə birdən bir kolun dibində oynaqlaşan it küçükləri gördük. Mən həyəcanla:

– Aaaa! – deyib, kola tərəf cumdum. Rəfail cəld qolumdan yapışdı:

– Nağayrırsan? İt küçüyü nə gəzir burda? Görmürsən, ayı ənikləridi. İt küçüklərimi, ayı potalarımı ayırd edə bilmədiyim, yəni, tanımadığım üçün utansam da, istəyimi də bildirdim:

– Gəl, hərəmiz birini götürək. Aparaq özümüzlə.

Rəfail hirsləndi:

– Nə danışırsan? Anaları yaxınlıqda ola bilər. İnsan qoxusunu duyub gəlib bizi parçalayar. Tez uzaqlaşaq burdan.

Gözüm boz əniklərdə kor-peşiman yolumuza davam etdik. Yol boyu nəzərimi cəlb edən hər şey haqqında soruşurdum. Orda-burda sökük divar daşları diqqətimi çəkdi.

– Burda alaçıqmı qurulurmuş?

– Yoox. Bura Daxar kəndi idi. Köçüb gediblər buralardan.

Fikrim çox uzaqlara uçub getmişdi. Rəfaili dinləmirdim. Vaxtı ilə bağ-bağatı, buz bulaqları, göz oxşayan mənzərələri olan ucqar dağ kəndləri bir-bir yoxa çıxır, yaddaşlardan silinirdi. Qərçə tamamilə yoxa çıxmışdı. Bağəli, Pirəqanım kəndlərinin də hərəsində bir neçə ev vardı. Adamlar köçüb getmiş, evlərin xarabalıqları qalmışdı. Fikir-xəyal içində gəlib çatdıq Lahıca. Sədr bizi xidməti maşını ilə rayona yola saldı. Dağlar qoynuna səfər edərkən nə qədər fərəhli, sevincli idimsə, geri dönəndə kədər hissində boğulurdum. Hansı ki, gedərkən əzablı yollardan keçmiş, hər cür bəlaya düçar olmuşduq. Ehh, insan xisləti qəribədir…

İşin sonunda çatdıq rayona. Ona görə də birbaşa evə gəldim. Duş qəbul edib bir həftə ərzində palçığa, lilə batmış üst-başımı əməllicə pakladım. Hamam xalatını əynimə keçirib eləcənə özümü atdım çarpayıya.

Səhər quşların səsinə oyandım. Tez-tələsik əynimi dəyişib işə yollandım. İlk qarşıma çıxan Rayon İcraiyyə Komitəsinin işçisi Musa kişi – Musa Babayev oldu.

– Sabahınız xeyir, Musa dayı, – deyib keçmək istərkən, kişi dik-dik üzümə baxdı. Sonra bir az da yaxına gəlib təəccüblə soruşdu:

– A bala, sən ölməmisən?

Sual mənə həm qəribə, həm də gülməli gəldi.

– Niyə ölürəm ki, Musa dayı?!

– A bala, burda bir həftədir sənin yasını saxlayırıq. Dedilər selə qurban getmisən. Ölmüsən…

İş yerinə hamıdan əvvəl gəlmişdim. Dəhlizdə qara-qırmızı haşiyəyə alınmış portretimlə üz-üzə gəldim. Musa dayının “ölmüsən” sözünə gülüb ayrılmışdım. Burda məni ağlamaq tutdu. Ürəyimdə: – “Həə, indi öldüm, Musa dayı!”, – deyib otağıma keçdim. Heç tərəddüd etmədən qeyd dəftərçəmi, yol boyu yazdığım maraqlı əhvalatları parça-parça, didik-didik eləyib yazı masamın üstünə yığdım. Əllərimi üzümə dəstək verib cırılmış vərəqlərə baxa-baxa bütün olub-keçənləri gözlərim önünə gətirdim. Və olub keçənlər damla-damla suya dönüb axdı gözlərimdən. O gün “öldüm” mən. Jurnalistlər çox zaman beləcə “ölürlər”. Və kimsənin xəbəri olmur bu “ölümdən”…

 Xavər Abbasova